مقدمه
گرچه امروزه واژه بانک و اصطلاحی مرسوم است که معنا و مفهوم آن نیز، در دید عرف، روشن است، لیکن ارائه تعریفی روشن، جامع و مانع، می تواند، برای تبیین ساز و کارهای حاکم بر این نهاد، موثر باشد. زیرا هرچند، معنا و مفهوم بانک تا حدودی، روشن و خالی از ابهام است ولی در تعریف آن، وحدت نظر وجود ندارد.
کلمه بانک، از واژه آلمانی (Bank) به معنای شرکت و یا از واژه (Banco) از زبان ایتالیایی اخذ شده، که در زمانهای گذشته به معنای دکه یا محل کسب صرافان در ایتالیا بوده است.
برخی بانک را موسسهای انتفاعی دانسته اند که، با سرمایه خود و یا سپردههای مشتریان به منظور کسب سود، اقدام به جمعآوری سپردهها، دادن وام، اعتبار و ارائه خدمات بانکی میکند و به نظر عدهای نیز، بانک یک موسسه مالیِ واسطه است که، وجوه اشخاص را تحت عنوان سپرده دریافت و این وجوه را در اشکال وام و اعتبار، تنزیل بروات تجاری و خرید اوراق بهادار صرف میکند.
طبق ماده 1 قانون بانکداری، مصوّب 1334: بانک موسسه ای است که، به صورت شرکتِ سهامی، مطابق قانون تجارت تشکیل شده، و براساس مواد قانون یاد شده، به عملیات بانکی اشتغال ورزد. ماده 58 قانون بانکی وپولی مصوب 1339 نیز، همین تعریف را تکرار کرده است. طبق ماده یاد شده، بانک موسسهای است که، به صورت شرکت سهامی، مطابق قانون بازرگانی تشکیل شده، براساس مواد این قانون، به عملیات بانکی اشتغال ورزد. ولی قانون پولی وبانکی، مصوب 1351 بدون ارائه تعریفی از بانک، در بند الف ماده 30، تأسیس بانک واشتغال به عملیات بانکی و استفاده از نام بانک در عنوان موسسات اعتباری را فقط، طبق مقررات قانون موصوف، امکانپذیر دانسته و در بند الف ماده 31 نیز، تاسیس بانک را فقط به صورت شرکت سهامی عام، با سهام با نام، ممکن دانسته است.
از نظر عدهای، بانک موسسهای است که وظیفه و کارش، گرفتن وجوه به عنوان سپرده، نقد کردن چکها و حوالهها، تنزیل اسناد تجاری، پرداخت وام، صدور سفتههای قابل پرداخت در وجه حامل (که اسناد بانکی نامیده میشود) است. البته تعریف دقیقتر و کاملتر آن، این است که: بانک موسسه انتفاعی است که، با سرمایه سهام داران خود و سپردههای مشتریان، به منظورِ کسب سود، اقدام به دادن وام و اعتبار و ارائه خدمات بانکی میکند.
از خلال این تعریف ها و تعریف های مشابه میتوان مشخصات اصلی بانک را به شرح زیر برشمرد:
بانک یک موسسه مالی و اعتباری است، لذا گرچه موسسهای تجاری است، ولی مستقیماً درگیر تجارت نمیشود، بلکه به صورت مستقیم با وجوه سرو کار دارد و مدیریت وجوه بر عهده بانک است.
وظیفه اصلی بانک را میتوان در دو چیز خلاصه کرد: یکی نگهداری وجوه و دوم اعطای اعتبار
به این ترتیب میتوان بانک را این گونه تعریف کرد:
بانک موسسهای تجاری است که با تجهیز منابع از طریق جذب سپردههای مردم با هدف کسب و تحصیل سود، مبادرت به سرمایه گذاری یا اعطای اعتبار میکند، و به علاوه خدمات مالی دیگری نیز به مشتریان خود ارائه میدهد.
تاریخچه بانکداری در جهان و ایران