تحقیق مقاله کشاورزی

کشاورزی

چکیده

          در برنامه­های توسعه کشور، کشاورزی محور توسعه اقتصادی است و بیشترین بهره­وری نیروی کار و ارزش افزوده به ازای هر واحد سرمایه­گذاری، اختصاص به بخش کشاورزی دارد. دراین میان، زیربخش منابع طبیعی به واسطه وابستگی امنیت غذایی کشور به آن مورد توجه ویژه است. این زیربخش در استان مرکزی با حدود 9/1 میلیون هکتار از جایگاه اقتصادی مهمی برخوردار است، ولی برخی چالش­ها و مسائل مانع از بهره­برداری کامل از ظرفیت­های آن شده­است. تحقیق حاضر که با هدف شناخت این چالش­ها و مسائل و راهکارهای مرتفع ساختن آنها صورت گرفته، از نوع توصیفی و همبستگی است. اطلاعات مورد نیاز این پژوهش با استفاده از روش پیمایشی گردآوری شده­است و جامعه آماری آن شامل مدیران، کارشناسان و مروجین واحدهای سازمانی جنگل، مرتع و آبخیرداری سازمان جهادکشاورزی استان مرکزی است. حجم نمونه کارشناسان و مروجین با استفاده از فرمول کوکران و به صورت تصادفی تعیین گردیده است. مدیران نیز به صورت سرشماری تعیین گردیدند، که تعداد آنها 101 نفر شد و ابزار این تحقیق پرسشنامه­ای بود. یافته­های تحقیق نشان داد، که چالش­ها و مسائل درونی بیش از چالش­ها و مسائل برونی مانع توسعه مطلوب منابع طبیعی استان مرکزی شده­است. مهمترین چالش و مسئله درونی بهره­برداری های بی­رویه از جنگل­ها ومراتع و عدم رعایت زمان مناسب چرا در مراتع و پایین بودن سطح اطلاعات عمومی و فرهنگ مردم و بهره­برداران در ارتباط با اهمیت و ارزش منابع طبیعی می­باشد. از طرف دیگر، نتایج آزمون تحلیل عاملی چالش­ها و مسائل توسعه منابع طبیعی نشان می­دهد، که ابهامات و ضعف قوانین و مقررات بهره­برداری و فرآیند آگاهی رسانی 9/42 درصد واریانس مشترک بین عامل اول و سایر متغیرها را تبیین کرده و تأثیرگذارترین عامل در تبیین چالش­ها و مسائل منابع طبیعی استان مرکزی می­باشد.

واژه­های کلیدی: چالش­ها، منابع طبیعی، توسعه بخش کشاورزی.

مقدمه

            کشاورزی اساس توسعه اقتصادی کشورهای در حال توسعه به شمار می­آید. در ایران علیرغم مسائلی از جمله خشکسالی و کاهش سطح اراضی مطلوب در دهه گذشته، این بخش بیش از 18 درصد در تولید ناخالص داخلی( البته در صورتی که ارزش افزوده به قیمت ثابت سال 1369 منظور شود سهمی معادل 16 درصد تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص خواهد داد.) سهیم بوده و در سال 1382 نرخ رشد ارزش افزوده آن برابر 1/10% بوده آست. در سال­های اخیر نیز به ترتیب 20، 4/23، 80 و 90 درصد ارزش صادرات غیرنفتی، اشتغال، تأمین نیازهای غذایی و مواد اولیه صنایع را برعهده داشته و برابر آخرین سرشماری کارگاهی، 24% نیروی انسانی فعال و 3/4 میلیون نفر شاغل در آن فعالیت می­کنند (21). استان مرکزی با اختصاص 79/1 درصد مساحت کل کشور به خود پانزدهمین استان از لحاظ وسعت بوده و در حاشیه غربی کویر مرکزی ایران در زاویه برخورد دو رشته کوه البرز و زاگرس واقع شده­است. دارای سه اقلیم پستی سرد، نیمه بیابانی ضعیف و مدیترانه­ای گرم وخشک می­باشد (17). از کل مساحت استان 91/33% مناطق کوهستانی، 93/14% تپه­ای، 76/13 فلات­ها و 4/37% مابقی را دشت­ها تشکیل می­دهند (10). به طور کلی 9/1 میلیون هکتار مرتع در استان مذکور وجود دارد، که 1/14 درصد آن خوب 1/56 درصد متوسط، 8/9 درصد فقیر بوده و میانگین تولید علوفه آنها در ساله به ترتیب 500، 134 و 30 کیلوگرم در هکتار است. در کل استان جنگل­های طبیعی به صورت غیرانبوه و پراکنده 40 هزار هکتار می­باشد که بیشتر در اطراف شهرستان تفرش واقع شده­است (9). در سال 1381، در زمینه مرتع­داری و اصلاح مراتع، 2030000 اصله بوته و نهال، 6500 هکتار کپه­کاری و کشت مستقیم، 255 هکتار کودپاشی مراتع و 8419 هکتار ذخیره نزولات آسمانی، 325 هکتار تبدیل دیم زارهای کم بازده به مراتع 4/49910 هکتار ممیزی و تنسیق صورت گرفته­است (1 و 9). براساس اطلاعات موجود در سال 1385 تعداد 61 پروژ در زمینه حفاظت آب و خاک، 38 مورد در رابطه با و اصلاح و احیای مراتع و جنگلداری (38 پروژه) از محل اعتبارات استانی و ملی در حال اجرا است (12). براساس گزارش اداره کل منابع طبیعی استان مرکزی مشکلات ایجاد شده در اجرای مواد 147 و 148 اصلاحی قانون ثبت مرتبط با اراضی ملی شده در مراتع، تکمیل نبودن شبکه حفاظتی منابع طبیعی و تجهیزات مربوط به آن از قبیل وسیله نقلیه، امکانات اطفای حریق، تکمیل نبودن شبکه بی­سیم موجود، در اختیار نداشتن نیروی مسلح جهتانجام امور حفاظتی، شفاف نبودن قوانین و مقررات مربوط به مالکیت اراضی ملی از جمله مشکلات منابع طبیعی استان مرکزی است(10). در راستای کاهش و برطرف سازی این مشکلات، اجرای طرح­های تحقق بخشیدن به سیاست­های کلی نظام در موضوع منابع طبیعی، از مهمترین هدف­های توسعه منابع طبیعی استان در برنامه چهارم توسعه تعریف شده­است(10). مطالعات پوشش گیاهی استان نشان می­دهد. که بخش عظیمی از مراتع به شدت تخریب شده و یا روند تخریب در آن­ها همچنان ادامه دارد ودر گذشته بخشی از دیم زارهای کنونی استان و همچنین اراضی شخم خورده و دیم زارهای رها شده به صورت مراتع بوده­اند. از 9/1 میلیون هکتار مراتع استان، نزدیک به 610000 هکتار آن پوشش گیاهی طبیعی خود را از دست دادهاست و 2/1 میلیون هکتار اراضی باقی مانده نیز از نظر پوشش گیاهی وضعیت چندان مناسبی ندارد (13). نتایج بررسی دیگری مؤید است آن است که ظرفیت چرای استان طی بیست سال گذشته حداقل به دلیل افزایش جمعیت و به تبع آن بهره­برداری بیش از ظرفیت و به هم خوردن تعادل تولید و مصرف، حداقل 40% کاهش یافته­است. با در نظر گرفتن سرانه دو کیلوگرم علوفه برای تغذیه دام­ها در یک فصل چرا 625000 دام می­توانند از مراتع استان بهره­مند گردند، در صورتی که هم اکنون 2200000 دام از مراتع استان استفاده می­کنند. همچنین بهره­برداری غیراصولی محصولات غیر علوفه­ای از مراتع موجب تسریع روند نابودی مراتع شده­است (5). در این میان مشخص نیست چه عواملی موجب افزایش سرعت تخریب مراتع استان گردیده و چه راه­حل­های عملی برای این منظور وجود دارد. به طور کلی مسائل و چالش­های متعددی موجب کندی توسعه منابع طبیعی استان مرکزی گردیده­است. بنابراین، ضروری است با شناخت موقعیت منابع طبیعی( این واژه معادل زیربخش « جنگل­ها، مراتع و آبخیزداری» بخش کشاورزی استفاده می­شود. )

، مشکلات و راهکارهای توسعه شناسایی و برنامه­ریزی برای عملی کردن آنها در این استان صورت پذیرد. بر این اساس، سوالات تحقیق عبارتند از: چالش­ها و مشکلات فراروی زیربخش منابع طبیعی استان مرکزی چیست و چه راهکارهایی برای کاهش یا رفع چالش­ها و مسائل توسعه منابع طبیعی استان مرکزی وجود دارد؟

          توسعه پایدار به منظور مدیریت وحفاظت از منابع پایه و معرفی و بکارگیری پیشرفت­های فناوری و ساختار تشکیلاتی مناسب در این زمینه، اقداماتی را توصیهمی­کند که بخش کشاورزی ایران برای دستیابی به آن با چالش­های فراوانی در زمینه منابع طبیعی روبروست (8). بر این اساس، منابع پایه در بخش آب و کشاورزی شامل آب و خاک، جنگل و مرتع و ذخایر ژنتیکی از عوامل تعیین کننده وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور می­باشند که براساس آخرین آمار و اطلاعات، که از حدود 5/87 میلیارد متر مکعب آب­های برداشت شده از منابع آبی کشور حدود 82 میلیارد متر مکعب به بخش کشاورزی اختصاص دارد و منابع فوق برای کشت آبی قسمت محدودی از اراضی کشاورزی کفایت می­کند بر اساس نظرات کارشناسی اراضی واقع در چرخه تولید با نرخ 50 تا 60 درصد بهره­برداری می­شوند(11). تخریب جنگل­ها و مراتع و افزایش بیابان­ها یکی دیگر از مشکلات بخش کشاورزی است. مطابق بند ه ماده 29 قانون برنامه چهارم توسعه، می­بایست برای حفظ، احیاء اصلاح، توسعه و بهره­وری از منابع طبیعی تجدید شونده، فضای سبز و جنگل­های دست کاشت به میزان حداقل 500 هزار هکتار توسعه پیدا کند. همچنین در همین بند اشاره شده است که دولت در طول بنرامه فوق باید عملیات کنترل کانون­های بحرانی بیابان را به میزان 5/1 میلیون هکتار انجام گیرد (4). براساس آمار موجود 55% خاک ایران را مراتع تشکیل می­دهند و به واسطه اتفاقاتی مانند بهره­بردای بی­رویه و خارج از ظرفیت، چرای خارج از فصل و بوته­کنی و تخریب مراتع برای ایجاد دیم زارها، بخش مهمی از آن بهره­برداری اقتصادی خارج شده­است (16). نتایج مطالعه مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی در سال 1382در خصوص عملکرد وزارت جهاد کشاورزی در سال­های 1374-1378 مؤید آن است، که چالش­های پیش روی توسعه کشاورزی ایران در چارچوب موضوعاتی مانند حفظ و توسعه منابع پایه تولید در چارچوب توسعه پایدار، تأمین سرمایه برای توسعه کشاورزی، تأمین نیروی انسانی متخصص و کارآمد، تغییر در مقیاس بهره­برداری­های زراعی و باغی، توسعه تحقیقات بخش کشاورزی، اصلاح ساختار تشکیلات دولت در بخش کشاورزی و اصلاح بازار محصولات کشاورزی، قابل تعریف است(3).

          یزدی صمدی (1383) طی مطالعه­ای به بررسی چالش­ها و مشکلات کلان کشاورزی ایران از دیدگاه خبرگان واعضای گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم کشور پرداخته و به چالش­ها و مسائل مهم در زیربخش منابع طبیعی، شامل برنامه­ریزی علمی در دستگاه­های کشاورزی، عدم توجه کافی ارتباط و هماهنگی لازم بین بخش­های اجرایی و تحقیقاتی، کافی نبودن سطح کارآیی منابع انسانی، اشاره نموده است. نتایج مطالعات مجتهدزاده و نجفی(1365) در خصوص وضعیت کشاورزی و منابع طبیعی یازده استان کشور مؤید مسائلی است که برای مثال در استان مرکزی به عدم وجود اطلاعات کافی در مورد ساختمان و بافت خاک­های اراضی زراعی و مراتع، نیاز شدید به کنترل هرزآبها به منظور جلوگیری از فرسایش خاک و تقویت سفره­های زیرزمینی، تجاوز به مراتع و تخریب آنها و نیز چرای بی­رویه و در نتیجه محوتدریجی مراتع، اشاره شده­است. یافته­های مطالعه حق­شناس (1383) در استان مرکزی نشان می­دهد، که مهمترین مشکلات بخش کشاورزی استان مرکزی، پایین بودن سطح دانش و مهارت برخی از بهره­برداران، فقدان نظام مناسب برای مشارکت هر چه بیشتر بهره­برداران در عملیات زیربنایی و مدیریت توسعه بخش کشاورزی،می­باشد.

          بررسی­های عزیز(2001) در خصوص مشکلات جهانی بخش کشاورزی کشورهای کمتر توسعه یافته نشان می­دهد، که موافقتنامه­های بین­المللی سازمان تجارت جهانی در زمینه کشاورزی به سود کشورهای یاد شده نمی­باشد و با سهم محدودی که در صادرات محصولات کشاورزی دارند (6/1%)،در حاشیه فرایند جهانی شدن قرارگرفته­اند. بر همین اساس، در دو دهه گذشته با رشد منفی سرانه تولید غذاو کاهش ظرفیت وارداتف امنیت غذایی این کشورها، بطور جدی بدتر شده­است. نتایج برخی تحقیقات جهانی انجام شده نشان می­دهد، که کشاورزی جهان در قرن 21 با سه چالش چگونگی تغذیه جمعیت فزاینده جهان، چگونگی مشارکت در کاهش شیوع فزاینده فقر روستایی و چگونگی پاسخگویی به نگرانی­های فزاینده در مورد مدیریت منابع طبیعی پایه؛ روبرو خواهد بود (23).